Günün Kelimesi köşemizde bugün, kökleri 1300 yıl öncesine, Orhun Yazıtları’nın bilge taşlarına uzanan ve Balıkesir’in simgesi haline gelen kadim bir Türkçe sözcüğü ağırlıyoruz: ‘Bengi’ (Bengü). Sonu olmayan, ebedî ve ölümsüz anlamına gelen bu asil kelime, dilimizden kültürümüze uzanan derin bir felsefeyi taşır.
Etimolojik Köken: Orhun Yazıtları’ndan Günümüze
Sözcüğün aslı Eski Türkçe “bengü” (meŋgü) formundadır. 8. yüzyılda dikilen Kül Tigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk yazıtlarında sıkça geçen ve Türk milletinin ebediyen var olmasını simgeleyen dikili taşlara “Bengü Taş” (ebedî taş) adı verilmiştir. Türkçenin ses evrimi sürecinde son hecedeki yuvarlak ünlü -ü, Batı Türkçesinde (Oğuzca) düzleşerek “bengi” biçimini almıştır.
TDK Güncel Türkçe Sözlük Tanımı
Türk Dil Kurumu (TDK) sözlüğünde bengi sözcüğü şu şekilde tanımlanır:
- Sıfat: Sonu olmayan, hep kalacak olan, sonsuz, ebedî, ölümsüz, cavidan.
- Halk Bilimi / Kültür: Balıkesir ve civarında, daire şeklinde dizilen yiğitlerin ağır ve vakur adımlarla oynadığı, mertlik ve kahramanlık simgesi geleneksel halk oyunu.
Balıkesir Kültüründe ‘Bengi’ Geleneği
Balıkesir’in kurtuluş günlerinde, düğünlerinde ve millî bayramlarında coşkuyla oynanan Bengi Oyunu, rastgele bir halk dansı değil; bir felsefedir. Daire biçiminde dönülmesi “sonsuzluk ve kainatın devranı”nı; diz vurulması ise “vatan toprağının dokunulmazlığı ve ebediliği”ni simgeler. Balıkesirli efelerin zeybek kıyafetleri içinde sergilediği bu asil oyun, 1300 yıllık ‘Bengü’ kavramının yaşayan beden dilidir.
Türemiş Sözcükler ve Doğru Kullanım
Dilimizde bu kökten türeyen zengin kullanımlar mevcuttur:
- Bengisu: Efsanelerde içene ölümsüzlük verdiğine inanılan hayat suyu (Âb-ı Hayat).
- Bengileşmek: Ebedîleşmek, ölümsüz bir nitelik kazanmak.
- Bengü: Günümüzde hem erkek hem kız çocuklarına ebediyet temennisiyle verilen öz Türkçe ad.
